خدمات پرستاری در شرق تهران؛ وقتی مراقبت در خانه از «اضطرار» به «انتخاب آگاهانه» تبدیل می‌شود

برای درک بهتر نقش پرستار سالمند در شرق تهران، شاید بهتر باشد به‌جای تعاریف کلی، چند سناریوی واقعی – با تغییر جزئیات برای حفظ حریم خصوصی – را مرور کنیم؛ سناریوهایی که بارها در تهرانپارس، نارمک، پیروزی، نیروهوایی، نبرد، بسیج، سرسبز و فدک تکرار شده‌اند.

در تهرانپارس، حوالی فلکه اول و نزدیک فرهنگسرای اشراق، خانواده‌ای را در نظر بگیرید که پدر ۸۲ ساله‌اش پس از یک سکته مغزی نسبی، در راه رفتن و استفاده از دست چپ مشکل دارد. فرزندان هر دو شاغل‌اند و خانه‌شان هم کوچک است. چند هفته اول، خودشان شیفتی مراقبت کردند، اما خیلی زود هم خسته شدند، هم دیدند چون آموزش ندیده‌اند، در بلندکردن و جابجایی، هم به پدر آسیب می‌رسانند، هم به کمر خودشان. وقتی سراغ خدمات پرستاری در شرق تهران آمدند، بعد از مشاوره، برای شیفت روزانه، پرستار سالمندی انتخاب شد که سابقه کار با بیماران پس از سکته و دوره‌های کوتاه فیزیوتراپی پایه را داشت. این پرستار نه‌فقط به امور روزمره مثل تعویض لباس، حمام و دارو رسیدگی می‌کرد، بلکه تمرین‌های ساده‌ای را هم طبق دستور فیزیوتراپیست در منزل تکرار می‌کرد؛ نتیجه این شد که هم روند توان‌بخشی بهتر شد، هم فشار از روی دوش فرزندان برداشته شد.

در نارمک، نزدیک میدان هفت حوض و خیابان فدک، مادری ۷۸ ساله با آرتروز شدید زانو و افسردگی خفیف، بعد از فوت همسر، به‌تدریج از بیرون آمدن دست کشیده بود. فرزندانش که در محله‌های دیگر شرق تهران و حتی شمال شهر بودند، هرچند سر می‌زدند، اما متوجه شدند در فاصله دیدارها، مادرشان روزبه‌روز کم‌تحرک‌تر و گوشه‌گیرتر می‌شود. آن‌ها از طریق یک مرکز خدمات پرستاری در شرق تهران، پرستاری گرفتند که هم در کار با سالمندان آرتروزی تجربه داشت، هم بلد بود چطور با سالمند افسرده بدون نصیحت‌کردن خشک، هم‌صحبت شود. این پرستار، علاوه بر کمک در کارهای روزمره، هر روز مادر را به پیاده‌روی کوتاه در کوچه‌های نارمک و گاهی تا میدان‌های نزدیک مثل هفت حوض یا پارک‌های محلی می‌برد. بعد از چند ماه، خانواده گزارش می‌داد که خلق‌وخوی مادر تغییر کرده، خوابش بهتر شده و کمتر از درد و تنهایی می‌نالد.

در محور پیروزی، نیروهوایی و نبرد، مثال‌های زیادی از سالمندان پوشکی و زمین‌گیر دیده‌ام؛ سالمندانی که اگر مراقبت تخصصی از بی‌اختیاری، پیشگیری از زخم بستر و تعویض درست پوشک و ملحفه برایشان انجام نشود، خیلی زود دچار زخم‌های دردناک و عفونت می‌شوند. پرستاری که در این محله‌ها اعزام می‌شود، باید علاوه بر مهارت در تعویض و شست‌وشو، به‌خوبی با خطرات زخم بستر و عفونت ادراری آشنا باشد؛ بتواند هر بار پوست را بررسی کند، نقاط قرمز را جدی بگیرد و در صورت نیاز، خانواده را به پزشک ارجاع دهد. این‌جا تفاوت بین یک «همراه ساده» و یک «پرستار سالمند باتجربه» در شرق تهران کاملاً خودش را نشان می‌دهد. 

خانواده‌ای که در شرق تهران با سالمند بیمار یا بسیار وابسته روبه‌رو می‌شود، معمولاً بین سه گزینه مقایسه می‌کند: نگهداری کامل در منزل با پرستار، بستری طولانی‌مدت در بیمارستان، یا سپردن سالمند به مرکز نگهداری (خانه سالمندان). هر کدام مزایا و محدودیت‌های خودش را دارد و خوب است فارغ از قضاوت‌های احساسی، واقع‌بینانه بررسی شود.

بستری طولانی در بیمارستان، به‌خصوص برای سالمندان با سیستم ایمنی ضعیف، خطر عفونت بیمارستانی، زخم بستر، سردرگمی و دلیریوم (گیجی حاد) را بالا می‌برد. بیمارستان برای دوره‌های حاد و ناپایدار طراحی شده؛ نه برای زندگی روزمره. در کنار این، هزینه بستری طولانی‌مدت برای بسیاری از خانواده‌ها در شرق تهران سنگین است؛ حتی اگر بیمه بخشی را پوشش دهد.

مراکز نگهداری سالمندان (خانه سالمندان) در شرق و شمال شرق تهران (در حوالی تهرانپارس، حکیمیه، دماوند و…) تنوع زیادی دارند؛ برخی استاندارد و با کادر حرفه‌ای، برخی ضعیف و غیراستاندارد. برای سالمندانی که در خانه احساس امنیت نمی‌کنند، یا خانواده هیچ امکان حضور ندارد (مثلاً همه خارج از کشورند)، این گزینه ممکن است راه‌حلی قابل‌بحث باشد. اما برای بسیاری از سالمندان، جداشدن از خانه در نارمک، تهرانپارس، پیروزی یا نیروهوایی، جداشدن از خاطره و هویت است؛ چیزی که می‌تواند افسردگی و احساس طردشدگی را تشدید کند.

خدمات پرستاری در منزل شرق تهران، سعی می‌کند راه میانه‌ای بسازد: مراقبت حرفه‌ای و نسبتاً مستمر، اما در خانه خود سالمند. پرستار سالمند، به‌جای آن‌که او را از بستر و محله‌اش جدا کند، خودش به خانه‌ای در تهرانپارس، نارمک، پیروزی، رسالت، فرجام، بسیج یا نبرد می‌آید. در بسیاری از پرونده‌ها، این مدل اگر درست مدیریت شود، هم کرامت و آرامش سالمند را حفظ می‌کند، هم حضور عاطفی خانواده را ممکن می‌سازد.